AnasayfaBlogDezenformasyon Ne Demek?
Ne Demek?

Dezenformasyon Ne Demek?

16 Ocak 2021
Dezenformasyon

Medya, sosyal medya ve dijitalleşme, beraberinde birçok kazanım ve kullanım yaratsa bile, her şeyin güllük gülistanlık olduğu bir ortamı vaat edebilecek bir kullanımdan uzaktır. Bu durumu en çok da yalan haber ve kasıtlı değiştirilen bilgilerin hızla yayılmasında görüyoruz.

Günümüz medyasının en büyük sorunlarından biri hâline gelen dezenformasyon, yayılma hızını da artırarak gerçek bilgilendirmenin önünü kapatmaktadır. Bilhassa sosyal medya, dezenformasyonun yayılmasında ve etkisini artırmasında birincil role sahip. Gazeteciliğin ve haber medyasının güncel sorunlarından biri olan dezenformasyon, sadece medyanın sorumluluğunda olan bir durum değildir.

Sosyal medyada gördüğümüz üzere dezenformasyonun ve yalan bilginin yayılma sürecine gazeteci ya da medya çalışanları haricindeki kişiler de katılmaktadır. Sosyal medya dilini kullanacak olursak söz konusu kişi ve gruplar botnet, bot ve troll olarak adlandırılmaktadır.

Peki dezenformasyonun yayılmasını önlemekle beraber bu haber görünümlü yanıltıcı bilgileri nasıl eleyebilir ve farkına varabiliriz? Öncelikle dezenformasyonun ne olduğunu tam olarak anlayabilmek, farkındalığı artırılabilir. Bunun için de yazımızı okuyarak ön bilgi ve fikir edinebilirsiniz.

Dezenformasyon Nedir?

TDK tanımıyla dezenformasyon; bilginin çarpıtılması olarak ifade ediliyor. TDK tanımı haricinde ise kişi ya da grubun bilinçli, kasıtlı olarak dolaşıma soktuğu bilgi ve haberler de dezenformasyon olarak tanımlanır. Dezenformasyon haber ya da bilgilendirme, bilerek doğrudan uzaklaştırılır ve çoğunlukla bir kitlenin, grubun menfaatleri için kullanılır. Özellikle çıkarlar söz konusu olduğunda dezenformasyon kullanımının arttığını görebiliriz.

Kitleyi ikna etmek ve yönlendirmek amacıyla kullanılan dezenformasyon, gerçeğin yerine yalan, eksik ve gerçekten uzak bir biçimde ortaya yayılır. Zaten dezenformasyonun nihai amacı da yayılmak ve kitle üzerinde bir etki yaratabilmektir. Her ne kadar bu tür çarpıtılmış bilgiler, medya ve sosyal medyada kendine imkân yaratsa da yine sosyal medya üzerinden kısa sürede yalanlanarak ortadan kaybolabilir. Fakat her haber ve bilgi için bunu söyleyemeyiz.

Bazı bilgilendirmelerin uzun bir süre geçtikten sonra doğru ve gerçek olmadığı ortaya çıkıyor. Genellikle menfaat, propaganda ve kampanya için yayılan dezenformasyon haber ve bilgiler, hemen fark edilemiyor ve etkisi de uzun süre devam edebiliyor. Dezenformasyon ile ilgili bilinmesi gerekilen konulardan biri de tümüyle bir bilginin yanlış olmadığı durumların varlığıdır. Yani, zaman zaman gerçek bir bilginin yanında kasıtlı bir bilgi de sunulabiliyor. Yine gerçek haber fotoğrafları da amaca hizmet etmek için kasıtlı bilgiyle verilebiliyor. Kısacası dezenformasyon bilgilendirmeyi, kötü niyet taşıyan ve belli bir amaca hizmet eden bilginin ters yüz edilmesi olarak tanımlayabiliriz. 

Mezenformasyon Ne Demek?

Dezenformasyon genellikle yanlış haberle karıştırılmaktadır. Oysa yanlış haber veya bilgilendirme dediğimiz mezenformasyon, dezenformasyondan temel bir farkla ayrılır. Mezenformasyonda yanlış bilgi vardır; fakat söz konusu yanlışlık kötü niyet taşımamaktadır.

Dezenformasyonda ise bilinçli hareket ve kasıt vardır. Yanlış, yalan ve kasıtlı bilgiler, kısa sürede etkileşim sağlamak ve belli bir kitleyi manipüle etmek için yaratılır. Mezenformasyondaki bilgi ve haber ise hatalı bir içerik sunar ama bu içeriğin farkına varıldığında düzeltme yapılır.

Dezenformasyon Haber Örnekleri

Daha çok siyasi kampanya ve savaş dönemlerinde ortaya çıkan dezenformasyon haber ve bilgiler, günümüzde etki alanını daha da artırmaktadır. Tabii ki bu durumun en büyük sebeplerinden biri, sosyal medyanın egemen iletişim ve haber ortamı yaratmasıdır. Geniş bir kitleye ulaşmak amacıyla kampanya ve söylemler, başta Twitter olmak üzere sosyal medya mecralarında kendine olanak yaratır.

Özellikle troll ve bot hesap diyebileceğimiz kişi ya da gruplar, sık sık kişisel veya siyasi menfaatler için komplo teorileri, abartılı içerikler, gündemi değiştirme amacı taşıyan kulis bilgilerini paylaşabilmektedirler. Yaşadığımız dönemde dezenformasyonu üretmek epey kolay hâle gelmiştir. Bilhassa işin içine siyasi aktörler girdiğinde, dezenformasyonun yayılımı oldukça hızlı seyretmekte. 

Siyasi kampanya ve savaş dönemlerinde ortaya çıkan en ünlü dezenformasyon haber örneklerinden biri, 1990 yılında ABD'nin kullandığı manipülasyondur. 1990 yılında, genç bir Kuveyt kızının ABD kongresinde söylediği sözler, Irak'ı işgal noktasında ikiye ayrılan ABD halkını yönlendirecek bir etkiye sahipti. Nayirah el-Sabah adlı kız çocuğu, kendisinin gönüllü çalıştığı bir Kuveyt hastanesindeki yeni doğan bebeklerin Iraklı işgalciler tarafından alıkonulduğunu ve ölüme terk edildiğine tanıklık ettiğini açıkladı. Gözyaşları içinde yapılan bu açıklama, medya ve siyasi aktörler tarafından sıkça Irak'ın işgali meselesinde kullanıldı ve toplumda güçlü bir ikna edici role sahip oldu. Fakat, ABD'nin bir manipüle amacı taşıyan bu bilgilendirmesinin, sahte olduğu da ortaya çıkartıldı. Söz konusu konuşmayı Kuveyt Krallığına bağlı hizmet veren ABD'li bir halkla ilişkiler ajansı hazırlamıştı ve küçük kızın da Kuveyt ABD Büyükelçisinin kızı olduğu ortaya çıkartılmıştı. 

Yönlendirme ve geniş kitlelere ulaşma amacı taşıyan bir diğer dezenformasyon örneği ise size oldukça tanıdık gelecektir. Pandemi döneminin çıkmazında ortaya atılan komplo teorileri, aşı çalışmaları için de epey kullanıldı. Aşının çip takma meselesine varan yanlış ve gerçek dışı bilgilendirmesi, hâlâ etkisini sürdürse de bilimsel ve resmi kaynakların varlığı da dezenformasyonu önleyecek güce sahip. Yine de etki alanını sosyal medyada genişleten haber ve bilgilerin, dezenformasyonun farkına varamayan kişiler üzerinde etkili olduğu da bilinmekte.

Dezenformasyona Karşı Neler Yapılabilir?

Daha önce de belirtiğimiz üzere dezenformasyon haber ya da bilgideki içerik, doğru olabilir. Fakat dezenformasyona sebep olan şey, doğrunun ya da gerçeğin kasıtlı bir şekilde bozulmasıdır. Ayrıca dezenformasyondaki etki, ani duygu değişimlerine oynar ve harekete geçirmeye yöneliktir. Bunun gibi etki ve durumlardan uzak durmak için ise farkındalığı yükseltmek gerekir. Özellikle bu haberlerin kitle iletişim araçları vasıtasıyla yayıldığını düşünecek olursak medya okuryazarlığı kavramının neden gerekli olduğunu bir kere daha anlayabiliriz.

Medya okuryazarlığı; medyadaki bilgi ve içerikleri anlayabilme, değerlendirebilme ve sorgulayabilmeyi içerir. Medya okuryazarlığı yetkinliğiniz ne kadar yüksek olursa o kadar dezenformasyon haberi de analiz edebilir ve haberin yayılmasındaki etkinizi azaltabilirsiniz. Medya okuryazarlığı yetkinliği dışında, sosyal medya okuryazarlığı yetkinliği de edinmelisiniz. Dezenformasyon niteliği taşıyan haber ve bilgiler kendine en çok sosyal medyada yer bulabiliyor. Edineceğiniz okuryazarlık yetkinlikleriyle, içeriklerin doğruluğunu ya da yanlışlığını tespit edebilecek bir farkındalığa erişebilirsiniz. Daha başka yollarla da dezenformasyonu önleyebilirsiniz. Aşağıdaki yolların farkına vararak siz de dezenformasyonun etkisini azaltabilir ve yayılmasını önleyebilirsiniz. 

  • Dezenformasyon Kökenli Haber ve Bilgilerde Güvenilir Kaynaklara Başvurmak

  • Teyit Sitelerini ve Kaynaklarını Kontrol Etme

  • Sosyal Medyadaki Bilgi Kirliliğinin Farkında Olmak

  • Sosyal Medya Mecraları Aracılığıyla Yayılan Dezenformasyon Bilgileri Site Üzerinden Şikayet Etme

  • Eleştirel Düşünme Yetkinliğinizi Artırma 

  • Takipçi Sayısı Fazla Olan Hesapların Her Söylediğini Dikkate Almama ve Araştırma

  • Haber ve Bilgilendirmede Kullanılan Fotoğrafları Tek Başına Değerlendirmeme

dezenformasyon ne demek medya okuryazarlığı dezenformasyon mezenformasyon
Emine Büşra Kanat
Emine Büşra Kanat
Blog Yazarı

Ankara Üniversitesi Halkla ilişkiler ve tanıtım bölümünden mezun oldu. Lisans öğreniminde sosyal farkındalık kampanyalarında görev aldı. İstanbul İşletme Enstitüsü’nde fotoğrafçılık, iletişim, kişisel gelişim ve diğer farklı konularında yazmaya başladı.

Benzer Yazılar
Doğru ve faydalı bilgiler sağlama konusunda kararlı olan uzman ekibimizle blogumuzu her zaman yeni makaleler ve videolarla güncelliyoruz. Güvenilir tavsiyeler ve bilgilendirici içerikler arıyorsanız, blog sayfamıza mutlaka göz atın.
Algı Yönetimi Nasıl Yapılır
Nasıl Yapılır?

Algı Yönetimi Nasıl Yapılır?

10 Aralık 2019
Medya Nedir? Ne İçin Kullanılır?
İletişim

Medya Nedir? Ne İçin Kullanılır?

02 Aralık 2019
Dezenformasyon
Ne Demek?

Dezenformasyon Ne Demek?

16 Ocak 2021
Sosyal medya becerilerinizi geliştirmek mi istiyorsunuz? Sosyal Medya Uzmanlığı Eğitimimize göz atın. Bu kapsamlı eğitim, kitlenizin ilgisini çeken içerikler oluşturmaktan stratejinizi yönlendirmek için verileri Insights'ta kullanmaya kadar sosyal medyada ustalaşmak için bilmeniz gereken her şeyi öğretecek. Bu eğitimin sonunda bir sosyal medya uzmanı olacaksınız!
EğitmenSedat Ateş
18059
Dijital Pazarlama Eğitimi
4.9
(331)

Dijital Pazarlama Eğitimi

15 Konu5 Saat
EğitmenSedat Ateş
20069