AnasayfaBlogPandemik Nedir? Pandemik Hastalık Nedir?
Nedir?

Pandemik Nedir? Pandemik Hastalık Nedir?

01 Temmuz 2021
Pandemik Nedir?

Birkaç yıl önce duyduğumuzda bize hiçbir şey ifade etmeyecek kelimeler şimdi dilimize pelesenk oldu. Pandemi, filyasyon, mutasyon, karantina, izolasyon, entübe vb. Pandemi hastaneleri, Pandemi Kurulu, Bilim Kurulu gibi kavramlar da hayatımızda yer almaya başladı.

Aslında çok da yabancı değiliz pandemi kavramına. Dünya tarihi pandemi örnekleriyle dolu. 14 yüzyılda görülen veba 200 milyondan fazla kişinin canına mal oldu. Fareler gemiler yoluyla kara vebayı liman kentlerine ulaştırdı. 1817 yılında kolera devreye gitti. Önceleri askeri hareketlilik ve ticari faaliyetler sonucu ortaya çıkan pandemiler günümüzde turizm ve uluslararası seyahatler vasıtasıyla daha hızlı yayılmakta. 

Eski çağlarda çoğu sağlık bilgisi ve hijyen eksikliğinden kaynaklanan bakteri kökenli tehditler günümüzde yerini virüs tehditlerine bıraktı. Virüs pandemilerinin en büyük özelliği etken virüs geninin sürekli değişime uğraması. 1918 İspanyol gribi, 1957 Asya gribi, 1968 Hong Kong gribi, 2009 domuz gribi derken 2019 yılında Covid-19 pandemisiyle tanıştık. Pandemilerin sonuçları çok ağır olabiliyor. Mücadelenin oldukça zor geçtiği İspanyol gribi salgınındaki 100 milyondan fazla insan öldü. Sıtma, Ebola, Mers gibi pandemiler de tüm dünyada ciddi küresel etkilere yol açtı.

Etkenin bizden çok daha hızlı seyahat etme yolunu keşfettiği pandemilerle mücadele oldukça zor. Küresel bir işbirliği gerektirmekte. Nitekim 2019 un sonlarında kendini gösteren Covid-19 pandemisi ile bunu tecrübe etmekteyiz. Kendi ilimizdeki vaka sayılarını merak ederken tüm ülkedeki hatta diğer ülkelerimdeki durumu da öğrenmeye çalışıyoruz. Gözümüz ve kulağımız sağlık haberlerine kilitlendi.

Nedeni ne olursa olsun pandemiler bizi günlük rutinlerimizin uzağına atmakta. İşimizden, okullarımızdan, hobilerimizden ve sevdiklerimizden ayrı kalmamız söz konusu. Sağlıklı yaşamı olumsuz yönde etkileyerek toplumsal tükenmişliği tetiklemekte. Büyük çaplı hastalık tehditleri devam edecek görünüyor. Bu nedenledir ki sağlık politikaları oluşturulurken olası pandemileri göz önüne almakta fayda var. Bu büyük çaplı sağlık krizlerini önlemek ve mücadele etmek hem ülke içinde hem de ülkeler ve hükümetler arasında iş birliği ile mümkün olabilir.

Yazımın devamında vereceğim bilgilerle pandemi kavramına açıklama getirmeye çalışacağım.

Pandemik Nedir?

 “Pandemik nedir?” sorusunun cevabına geçmeden önce salgın ve epidemi kavramlarını açıklamam anlamanızı kolaylaştırabilir.

Salgın: herhangi bir hastalığın belirli bir süre zarfında beklenenden daha fazla vakada görülmesidir.
Epidemi: Bir hastalığın bir bölgede ve toplumda beklenilenden çok daha fazla görülmesidir.
Pandemi ise, "Bir kıtayı tamamen etkisi altına alan hatta tüm dünya üzerinde geniş bir alanda yayılan ve etkisini gösteren salgın hastalıklara verilen genel isim." şeklinde tanımlanır. Pandemilerin oluşumu ve etki alanının belirlenmesinde önemli noktaları listelemek gerekirse şu şekilde sıralanabilir:

  • İklim

  • Virüsün bulaştırıcılığı

  • Virüsün hastalık yapma yeteneği, 

  • Bireylerin bağışıklık durumu

  • Ulaşım şartları

  • Risk faktörleri 

Bu noktada sıkça duyduğumuz filyasyon terimi hakkında da bilgi vermek isterim. Filyasyon bulaşıcı hastalığın kaynağını bulma çalışmalarına verilen genel bir addır. Amaç hem hastalığın ilk nereden çıktığını bulmak, hem de kimlerin risk altında olduğunu tespit etmektir.

Pandemi dönemlerinde pandemi hastaneleri kavramıyla da karşılaşırız. Dilerseniz yeri gelmişken bu konuya da değinelim. Her hastane pandemi hastanesi olamaz. Bünyesinde:

Uzmanlıklarından en az ikisinin bulunması gerekir. Ayrıca hastanenin 3 seviye yetişkin yoğun bakım hizmeti de vermesi gereklidir. Büyük şehirlerde birden fazla pandemi hastanesi ilan edilir.

Pandemik Hastalık Nedir?

Bir hastalığın hızla yayılması ve ölümlere neden olması pandemi olduğu anlamına gelmez. Aynı zamanda bulaşıcı olması da gerekir. WHO (Dünya Sağlık Örgütü) geniş etkili bir hastalığın pandemi sayılabilmesi için üç koşul arar.

  1. Daha önce görülmemiş bir hastalık olması

  2. Hastalık etmeninin insanlara bulaşması ve tehlikeli bir hastalığa yol açması

  3. Hastalığın kolayca ve devamlı olarak yayılması

Pandemiyi küresel ve bulaşıcı etkili sağlık krizleri olarak da tanımlayabiliriz.Pandemilerin bireyler ve toplum üzerinde kısa ve uzun vadeli etkileri söz konusudur. Salgının derin ve yıkıcı etkileri sosyal ekonomik ve siyasi krizlere dönüşmemesi için tedbirler alınması gerekir. Bu olumsuz etkileri minimuma indirmek için bireyler ve ve sağlık çalışanlarının motivasyonu yüksek tutulmalıdır.

Pandemi süreçleri olağan dışı durumlardır. Sokağa çıkma yasağı, seyahat kısıtlamaları, esnek mesai, iş yerlerinin kapatılması vb. tedbirler alınabilir. Test çalışmaları ve temaslıların izini sürme çalışmaları yapılabilir. Konserler, tiyatrolar ve spor etkinliklerinin askıya alınması söz konusu olabilir. 

Bir sonraki bölümde yer vereceğim aşı çalışmaları için normal prosedürlerin dışına çıkılabilir. Araştırma ve ruhsat süreçleri daha kısa tutulur. Pandemi dönemlerinde aşılar acil ve erken kullanım onayı ile kullanılabilir.
Her pandemi farklı özellikler gösterir, yine de pandemilerin ortak noktaları bulunur. Dilerseniz bu ortak noktaları listeleyelim.

  • Pandemiler uzun sürelidir. Minimum 12-18 hafta sürdüğü söylenebilir. 

  • Pandemiye neden olan etken değişime uğrayabilir.

  • Hastalık dalgalı bir seyir gösterebilir.

  • Normal seyirli hastalıklar yaşlılar ve kronik hastalığı olanlar için hastaneye yatış ve ölüm riski taşır. Pandemi süreçlerinde ise gençlerde, sağlıklı bireylerde ve çocuklarda da hastaneye yatışı ve ölümler görülebilir.

Pandemi Nasıl İlan Edilir ve Ne Şekilde Mücadele Edilir?

1Pandemiler WHO tarafından ilan edilir. 2019 yılının Aralık ayında Çin’in Wuhan kentinde görülen covid-19 vakaları kısa sürede ülke sınırlarını aşıp kıtalararası yayıldı. Belirlenen üç kritere uygun olduğu için de pandemi olarak ilan edildi. Virüsün sürekli mutasyona uğraması mücadeleyi zorlaştırmakta. Bu nedenledir ki pandemi hala sona ermedi. Farklı varyantlara karşı geliştirilen yeni önlemlerle devam etmekte.

Pandemi ile mücadelede maalesef kişisel ve ülke bazında alınan önlemler yeterli olmaz. Küresel çapta bir işbirliği ve veri paylaşımı gerektir. Bu noktada pandemi sürecinde verilen sağlık hizmetlerinin maliyetinin hiç de az olmadığını tahmin ettiğinizi düşünüyorum. En büyük sorumluluk ve yük de sağlık çalışanlarına düşmekte. 

Pandemi dönemlerinde bireylerin stresten korunma, sağlıklı beslenme, sağlık bilgisi kuralları gibi tedbirlerini almaları gerekir. Böylece bağışıklık sistemlerini güçlü tutmayı başarmaları mümkün olur.

Sağlık kurumları tarafından verilen eğitimlerle mücadele desteklenir. Verilen eğitim etkenin bulaşma yoluna göre değişiklik gösterebilir. Örneğin covid-19 pandemisi sonunum yolunu hedef alır. Bu nedenle hijyen gibi genel tedbirler yanında maske kullanımı, mekânların havalandırılması vb. hususlar ön planda tutulmuştur. Kolera salgınında ise sindirim yoluyla bulaşmaya yönelik tedbirler ön planda tutulmuştu. Suların klorlanması, besin hijyeni vb.

Pandemilerin sona erip halkın sağlıklı bir yaşama tekrar kavuşması ve normalleşmesi için tüm sağlık kurumları koordineli bir şekilde mücadelesiyle mümkün olur. Pandeminin sona ermesi 4 başlıkta yapılan çalışmalar ile mümkün olur.

1. Sürü bağışıklığı: Bireylerin doğal yolla hastalık etkeni ile karşılaşması beklenir. Amaç hastalanan bireylerde kendiliğinden doğal bağışıklık oluşmasıdır. Bunun olabilmesi için toplumun büyük kısmının virüs ile teması gerekir. Çoğunluk bağışıklık kazandığı takdirde hastalığın yayılma hızı kesilir.

2. Aşılama yöntemi: Diğer yönteme göre daha bilimsel, kontrollü ve etkili bir yöntemdir. Pandemiye neden olan etkene göre geliştirilen aşı mümkün olduğunca tüm bireylere uygulanır. Pandeminin görüldüğü ülke şartları göz önüne alınarak öncelikli gruplar oluşturulabilir. Sonrasında belirlenen sıralama takip edilerek aşı uygulanması akıllıcadır. Aşılanma sayesinde hastalık görülme sıklığı azaltılır. Hastalığın ağır seyretmesi ve ölümlerin önüne geçilir.

Sözü gelmişken Covid-19 pandemisinde kullanılan aşı içerikleri hakkında kısa bir bilgi vermek isterim.

  • mRNAbazlı aşılar (Moderna, Pfizer/ Biontech) ,

  • Genetiği değiştirilmiş adenovirüsler( Astra Zeneca, Johnson & Johnson)

  •  Protein bazlı aşılar (Vector, Novavax)

  •  İnaktive edilmiş (ölü) aşılar.(Sinovac)

3. İzolasyon: Hasta kişilerin sağlıklı kişilerden ayrılması. Bu yöntem ile bulaşmanın önü kesilmeye çalışılır. Corona testi pozitif çıkanların karantinaya alınmasının nedeni izolasyonu sağlamaktır. 

4. Virüsün mutasyona uğrayıp insandan insana bulaş özelliğini kaybetmesi: Örnek verecek olursak: SARS virüsünün muhtemelen mutasyona uğradığı ve bulaş özelliğini kaybettiği düşünülmüştür.

Pandemik Nedir Pandemik Pandemik ne demek Pandemi nedir
İlknur Işık
İlknur Işık
Benzer Yazılar
Doğru ve faydalı bilgiler sağlama konusunda kararlı olan uzman ekibimizle blogumuzu her zaman yeni makaleler ve videolarla güncelliyoruz. Güvenilir tavsiyeler ve bilgilendirici içerikler arıyorsanız, blog sayfamıza mutlaka göz atın.