AnasayfaBlogHipotez Nedir? Hipotez Çeşitleri Nelerdir?
Nedir?

Hipotez Nedir? Hipotez Çeşitleri Nelerdir?

21 Ocak 2020
Uzun, siyah saçlı bir kadın beyaz bir arka plan üzerinde duruyor. Mavi ve beyaz çizgili desenli beyaz bir gömlek giymiş ve boynunda altın bir kolye var. Saçları yüzünden geriye doğru toplanmıştır ve kameraya ciddi, hatta biraz üzgün olarak yorumlanabilecek bir ifadeyle bakmaktadır. Gözleri koyu renk ve yüzü uzun saçlarıyla çerçevelenmiş. Arka plan tamamen beyazdır ve görüntü bir portrede görülebilecek bir derinliğe sahiptir. Kadın kollarını iki yana açmış bir şekilde ayakta duruyor ve vücudu hafifçe sağa doğru eğilmiş.
Hipotez TürleriTanımıÖzellikleri
Basit HipotezSadece bir olayı veya durumu ifade eder ve tek bir bağımsız değişkenin etkilerini araştırır.Özel durumlar için kullanılır ve genellikle spesifik bir durumu açıklamaya yöneliktir.
Kompleks HipotezBirden çok olayı veya durumyu içerir ve birden çok bağımsız değişkenin etkilerini araştırır.Geniş kapsamlı araştırmalar için tercih edilir ve birden çok faktörün etkisi incelenir.
Araştırmacının HipoteziAraştırmacının, araştırmasının sonucunda ulaşmayı beklediği sonuca dair öngörüleri veya tahminleri.Araştırmacının kendi bilgi, beklenti ve gözlemlerine dayanır.
İstatistiksel HipotezBir araştırma önermesinin gerçek dünya verileri ile test edildiği bir önerme.Genellikle nicel (sayısal) araştırmalar için kullanılır ve verilerle desteklenir veya çürütülür.
Kuramsal HipotezBir olayın veya durumun, belirli bir teori veya kavram çerçevesinde açıklanmaya çalışıldığı bir önerme.Bilimsel teorilerin genel ilkelerine dayanır ve genellikle genellemeler yapmayı amaçlar.
Null HipotezAraştırma hipotezinin tersini ifade eden ve genellikle hiçbir etki ya da fark olmadığını belirten bir önerme.İstatistiksel testlerde genellikle çürütülmeye çalışılır.
Alternatif HipotezNull hipotezinin çürütülmesi durumunda, kabul edilen yeni önerme.İstatistiksel testlerin sonuçlarına dayalıdır.
Tek Yönlü HipotezDeğişkenler arasındaki ilişkinin yönünü önceden belirleyen bir hipotez türüdür.Optional
İki Yönlü HipotezDeğişkenler arasındaki ilişkinin yönü hakkında hiçbir önceden belirlenmiş fikir olmadığında kullanılan bir hipotez türüdür.Optional
Açıklayıcı HipotezYeni olguları keşfetmek ve anlamak için oluşturulan bir hipotez türüdür.Optional

Bilimsel araştırmalarda gözlenen olay ya da durumlardan çıkarılan belirli bir bilimsel problemin çözümüne ilişkin yapılan varsayımlara hipotez denilmektedir. Bilimsel problemlerin çözümünü yapabilmek için geçici ve sınanabilir bir çözüm yoludur. Bilimsel araştırma yönteminde olaylar arasındaki ilişkileri kurmak ve olayları meydana getiren nedenlerle bu ilişkileri bağlamak için tasarlanan önermelerdir. Bilimsel olarak ifade edilen bir hipotezin geçerli olabilmesi için sınanabilmesi gerekir. Bu sınama deneyler ile yapılır. Deneyler sonucunda sürekli olarak varsayılan sonuca ulaşılabilmesi durumunda hipotezler kabul edilerek kuram statüsüne alınır.

Hipotez örnekleriAçıklama
Sıcaklığın artması, buzulların erimesine neden olur.Bu hipotez, küresel ısınmanın buzullar üzerindeki etkisini açıklamayı amaçlar.
Kahvaltıda yüksek miktarda protein tüketmek, gün boyunca daha fazla enerji sağlar.Bu hipotez, proteinin metabolizmayı hızlandırarak daha fazla enerji sağladığını öne sürer.
Çocuklar, diğer insanlara nazaran daha fazla uyku ihtiyacı duyarlar.Bu hipotez, çocukların büyüme ve gelişme sürecinde daha fazla uyku ihtiyacı olduğunu iddia eder.
Bitkiler, renkli ışık altında daha hızlı büyürler.Bu hipotez, bitkilerin fotosentez sürecinde farklı renklerin etkilerini açıklamayı amaçlar.
Yüksek tuz tüketimi, yüksek tansiyona neden olur.Bu hipotez, tuzun kan basıncını arttırdığı ve yüksek tansiyona yol açtığı teorisini savunur.

Hipotez, bilimsel araştırma öncesi belirlenen probleme ilişkin olası çözüm yolları hakkında ortaya koyulan doğruluğu ya da yanlışlığı sınanmamış olan varsayımlardır. Bilim insanlarının olaylar ve olgular arasındaki test etmek istedikleri ilişkileri ifade edebilmeleri için kullanılır. Bu ilişkilerin neden ve sonuçlarına ilişkin iddialar ortaya koyulur ve bunlar sınanmaya hazır hipotezler olarak kabul edilir. Araştırmaların genişliği ve sınırları da bu şekilde belirlenmiş olur. Varsayım yapılırken belirlenen problemin çözümü için yapılan araştırmalar sonucunda elde edilen veriler kullanılır.  

Hipotez Ne Demek?

  1. Bir hipotez, mevcut veriler veya gelecekteki deneylerle kanıtlanabilen veya çürütülebilen, özenle hazırlanmış bir ifadedir. Henüz yapılmamış gözlemler de dahil olmak üzere gelecekteki deneylerin sonuçlarını tahmin ederken, deneysel değişkenler arasındaki hipotezleri ve ilişkileri doğru bir şekilde tanımlamaya çalışır. "Hipotez" terimi ayrıca, test ve revizyona tabi olan ancak henüz doğrulanmamış bir fikir veya teoriye atıfta bulunmak için daha gayri resmi bir anlamda kullanılmıştır (bkz. bilimsel hipotez). Hipotezler genellikle genel ilkelerden türetilen ifadeler olarak kabul edilir, ancak diğer bilgi kaynaklarından elde edilen genellemelerden bağımsız sınırlı ilkeler olarak da görülebilir. Yeterli destekleyici kanıt verildiğinde, hipotez bir teori haline gelir.

  2. Bir hipotez, şimdiye kadar gözlemlenen gerçeklere dayanan ve kabul edilebilir bir gerçek haline gelmesi için neyin kanıtlanması gerektiğini tanımlayan bir tahmindir. Örneğin: Hasta biri fıstık yediğinde hapşırdığını fark ederseniz, "hapşırmanın birinin vücudunda yeterince fıstık olup olmadığını tahmin edebileceği" hipotezini ortaya atabilirsiniz. Bu hipotez kanıtlanmamıştır; öyle olsaydı, o zaman herkes bu gerçeği zaten bilirdi, ama bilmiyorlar. Herhangi bir konu/sorun/konu üzerinde araştırma ve testler yapmadan önce hipotezinizi olası sonuçları tanımlayın.

  3. Hipotez, sınırlı kanıtlara dayanan bir şeyin açıklamasıdır. Hipotez, birinin doğru olabileceğini öne sürdüğü bir fikir veya önermedir. Genellikle bir şeyin nasıl olacağına veya bir şeyin neden olduğuna dair bir tahmindir ve daha fazla araştırma ve deneyle test edilebilir. Bilim adamları bir şeyin doğru olduğuna dair kanıt topladıktan sonra, şimdiye kadar öğrendiklerine dayanarak tahminlerde bulunurlar. Daha sonra bu tahminlerin doğru veya yanlış olduğunu kanıtlamaya çalışırlar.

  4. Bir hipotez, sizi yeni gerçeği keşfetmeye götürebilecek bir varsayımdır – hipotez aynı zamanda deneylerin başlangıcıdır (hipotezi kanıtla/hipotezi çürüt). Hipotez, astronomiden sosyal bilimlere kadar tüm çalışma alanlarındaki araştırma projelerine bilimsel temel sağlar. Hipotezler, mantıkla birleştirilmiş mevcut bilgiyi kullanarak, olası her sonucu ("deneyler") test etmeden sonuçları tahmin eder.

Daha fazla araştırma ve deneyle kanıtlanabilir veya çürütülebilir. Burada hipotez, bir hipotezin daha ileri çalışmalar için temel olarak kullanılan makul bir varsayım olduğunu vurgular. Kendi araştırmanızla bir miktar bilgi keşfettiyseniz, insanlara sunmadan önce kendi alanınızdaki diğer kişilerin destekleyici görüşleri alın. Uzmanlık alanınızdan referans makaleler/kitaplar ve bilgi kaynaklarından alıntı yapın: bulgularınıza bilimsel destek sağlayan kitaplar, dergiler, süreli yayınlar vb.

Hipotez kelimesi terim kökenini Latincede önermek anlamına gelen hipotithenai kelimesinden almaktadır. Dolayısıyla önerme, varsayım, ön kabul gibi anlamları vardır. Bilimsel bir önerme farklı bilim insanları ve araştırmacılar tarafından farklı bilimsel yöntemler kullanılarak sınanabilir. Bir soru değil, iki veya daha fazla sayıda değişken arasındaki olayları meydana getiren ilişkiyi öngören iddiadır.

Hipotez kurulurken iki değişken türü dikkate alınır. Bu değişkenler bağımlı ve bağımsız değişkenlerdir. Bağımlı değişkenler pek çok farklı faktörün etkisi ile oluşan değişkenlerdir. Bu değişkenlerin nedenleri ve sonuçları başka etkilere bağımlı olarak değişir. Kendisini ortaya çıkaran faktörlerle arasındaki ilişki tespit edilmeye çalışılır. Bağımsız değişken ise bağımlı değişkenleri hangi ölçüde etkilediği tespit edilen ve diğer etkilere göre değişkenlik göstermeyen değişkenlerdir.

Hipotezlerin çeşitli türleri bulunmaktadır. Bu türler:

  • Basit Hipotez: İki değişkenden birinin bağımlı değişken veya bağımlı neden olduğu, diğerinin ise bağımlı etkiye ya da bağımlı değişkene sahip olduğu türdür.

  • Karmaşık Hipotez: Birden fazla bağımsız değişken bulunduran türdür.

  • Boş Hipotez: Bu türe göre bağımlı değişken ile bağımsız değişken arasında herhangi bir ilişki yoktur. Varsayımın olumlu ifadesine aykırıdır.

  • Alternatif Hipotez: Seçilen birçok varsayım arasından en verimli ve uygulanmaya en müsait olanı seçilir. Seçilen varsayım bu türü ifade eder.

  • Mantıksal Hipotez: Sadece mantık ilkelerine göre belirlenen önermelerdir.

  • İstatiksel Hipotez: İstatiksel açıdan doğrulanabilen varsayım türüdür. Doğru ve yanlış ifadelerinin yerine varsayım sonucu istatistiksel veri ile açıklanır.

Hipotez TürleriAçıklamaÖrnekler
Nedensellik HipoteziBir olayın veya durumun belirli bir sonucu neden olduğunu öne süren hipotez türüdür.Sigara içmenin akciğer kanserine neden olduğu. Düşük öğrenci başarısının yetersiz öğretmen kalitesinden kaynaklandığı.
İlişki Hipoteziİki veya daha fazla değişken arasında bir ilişki olduğunu öne süren hipotez türüdür.Yüksek okuma becerileri, yüksek matematik başarısı ile ilişkilidir. Daha fazla fiziksel aktivite, obezitenin önlenmesine yardımcı olur.
Öngörü HipoteziGelecekte oluşabilecek bir olayı veya durumu tahmin etmek için öne sürülen hipotez türüdür.Aşırı suç oranı, gelecekte artan polis kaynakları gerektirir. Küresel ısınma, gelecekte su kaynaklarının kıtlığına neden olabilir.
Açıklama HipoteziBir olayın veya durumun nedenini veya mekanizmasını açıklamak için öne sürülen hipotez türüdür.Fotosentezin, bitkilerin büyümesi için gereklidir. İnsanların rüya görmesinin, beyin aktivitesinin bir sonucu olduğu düşünülmektedir.
Değişkenlik HipoteziFarklı koşullar altında bir olayın veya durumun değişebileceğini öne süren hipotez türüdür.Çocukların öğrenme hızı, öğrenme stilinin ve ortamın değişmesine bağlı olarak değişebilir. İlaçların etkisi, hastanın yaşına ve sağlık durumuna göre değişebilir.

Hipotez Testi

Hipotez testi, bir örneklemi incelemeye yönelik olarak yapılan çalışmalar ve bu çalışmaların raporlanması ile hipotezin kabul edilip edilmeyeceğinin tespit edilmesi işlemine denir. Bu testler oran ve aralık ölçeklerine göre uygulanan ve ana kütlenin dağılımı ile ilgili varsayımlara dayanan parametrik testler ve ana kütlenin dağılımı ile ilgili varsayımlara dayanmayan parametrik olmayan testler olarak iki gruptur. Parametrik testler örneklemin tek ya da iki tane oluşuna göre ayrılır. En önemlileri z ve t testleridir. Parametrik olmayan testler ise ana kütle dağılımı ne olursa olsun uygulanabilir. Bu testler sahip olduğu değişkenin nitel bir özelliğine göre oluşturulur.

Hipotez testinde beş aşamalı bir model kullanılır. Bu aşamalar:

  • Varsayımlarda bulunarak test gerekliliklerini sağlamak: İstatistik kullanılan her uygulama varsayım gerektirir. Bu aşamada üç varsayım yapılmalıdır. Bunlar; örneğin rastlantı şeklinde seçildiği, değişkenlerin interval ölçme düzeyinde olduğu, tüm örneklemlerin normal dağıldığı varsayımlarıdır.

  • H0 hipotezi kurmak: İki değişkenin arasında herhangi bir fark bulunmadığını gösterir. Teste göre farklılaşma olabilir. Tek bir örneklemde H0, verilen örneğin belirli özelliklere sahip olan kitleden geldiğini ifade eder.

  • Örneklem dağılımı seçmek ve kritik bölgeleri belirlemek: Örneklem ve ana kitle hakkında tahminlerin yapılabilmesi için gereklidir. Kritik bölge H0’ın reddedileceği alan olarak düşünülebilir. Doğruluğu pek mümkün olmayan sonuçların bulunduğu alandır.

  • Test istatistiği hesaplamak: Olasılıkların hesaplanabilmesi için örnek skorları Z skorlarına dönüştürülür. Bu işlem test istatistiği hesaplama işlemidir.

  • Karar almak ve sonuçları değerlendirmek: Son aşamada test istatistiği değeri ile kritik bölge değeri karşılaştırılır. Test istatistiğinin kritik bölgeye düşmesi durumunda H0 reddedilir. Test istatistiğinin kritik bölge dışında kalması halinde H0 kabul edilir.

Hipotez testi için seçilecek deney yöntemi öneriye göre seçilir. Araştırmacılar öngörüde bulundukları sonucu etkileyen ya da etkileyebilecek etkenleri araştırırlar. Birçok araştırmada yapılan deneylerin sonuçları önermeyi desteklemez. Bu nedenle farklı seçenekler de açıklanmalıdır.

Hipotez Kurma

Hipotez testinde hipotez, bir şeyi açıklamak için önerilen bir ifadedir. Örneğin, "X yaparsanız, notlarınız yükselir" hipotezi, X yaparak ve notlarınızın yükselip yükselmediği ölçülerek test edilebilir. Bir hipotez test edilebilir olmalıdır: bu, gözlem veya deney yoluyla doğru veya yanlış olduğu gösterilebilen tahminler yapması gerektiği anlamına gelir. Test edilemeyen bir hipotez örneği, "insanlar çikolata yemekten zevk alır" olabilir. Bunun nedeni, insanların çikolata yiyip yemediğini (ya da gerçekten yedikleri takdirde) gösteremiyoruz. Hipotez, farklı koşullar altında farklı sonuçları öngörebilir; bunlara alternatif hipotezler denir. Örneğin, "X yaparsanız, notlarınız yükselir" hipotezi, öğrencinin notunun artacağını veya olmayacağını tahmin edebilir.

Hipotez kurulurken araştırılan konuya odaklanan ve belirli değişkenler ile desteklenen varsayımlarda bulunulmalıdır. Bilimsel araştırmalarda belirlenen problemler ile ilgili doğru çözüm yollarına ve sonuçlara ulaşabilmek için iyi belirlenmiş hipotezler üzerinde çalışmak önemlidir. Araştırmanın geliştirilebilmesine katkı sağlayan ve bilimsel araştırma yöntemleri kullanılabilmesini sağlayan varsayımlar oluşturulmalıdır. Gözlemler, konu ile ilgili kaynaklar ve önceki deneyimler bunun için gereklidir.

Doğru kurulan bir hipotez aşağıdaki özelliklere sahip olmalıdır.

  • Sınanabilirlik: En başta gelen özellik sınanabilirliktir. Kurulan hipotez deney ve gözlemler ile doğrulanabilmeli veya yanlışlanabilmelidir. Buna göre doğa üstü güçlere ilişkin yapılan varsayımlar bilimsel sayılmazlar. Çünkü bu varsayımların deney ve gözlemler ile sınanması mümkün olamaz.

  • Anlaşılabilirlik: Varsayımların açık bir şekilde ve olabildiğince kısa cümleler ile ifade edilmesi gerekir. Doğru terimler ile basit ve anlaşılır olmalıdır.

  • Bilimsellik: Daha önceden ortaya koyulmuş bilimsel gerçeklere uygun bir şekilde kurulmalıdır. Bu gerçekler temelinde hareket etmeli ve bilimsel gerçekler ile çelişkili olmamalıdır. Dolayısıyla kuramsal bir temele dayandırılarak daha önceki deneyimler ile tutarlı olmalıdır.

  • Çoğulluk: Bilimsel araştırmalar için belirlenen problemin her zaman tek bir hipotezden oluşturulması gerekmez. Araştırma yapılan konunun kapsamı, problemin etkisi gibi faktörlere bağlı olarak birden fazla hipotez kurularak çalışılmalıdır.

Bu özelliklere bağlı olarak kurulan doğru bir hipotez, araştırmacının elinde bulunan veriler ile uygun olmalı ve onları açıklayabilmelidir. Bu açıklamalar ile elde edilecek yeni gerçeklerin tahmin edilebilmesine olanak sağlamalıdır. Verilerin analiz yöntemlerine açık ve uygun olmalı, problemlere çözüm önerebilmelidir.

Hipotezin Bilimsel Araştırma İçin Önemi

Araştırma yapmanın amacı bilgiye ulaşabilmektir. Bilimsel araştırmaların amacı ise belirlenen problemlere çözüm olabilecek geçerli ve doğru bilgilere ulaşabilmektir. Bu bilgilere ulaşabilmek için de belirli yöntemler kullanılır. Bilimsel araştırmaya başlanmadan önce problemler belirlenir ve bu problemlere çözüm olarak öngörülen hipotezler kurulur. Araştırmanın yöntemi bu öngörülere göre belirlenir. Buna göre bilimsel araştırma sonucunda geçerli bir teoriye ulaşabilmenin yolu doğru hipotezler üzerinde çalışmaktır.

Doğru bir bilimsel araştırma süreci yürütebilmek için bu sürecin her aşaması ile ilgili bilgiye sahip olunmalıdır.

İlgili Eğitim: Bilimsel Araştırma ve Yazma Teknikleri Eğitimi

Basit Hipotez, Sadece bir olayı veya durumu ifade eder ve tek bir bağımsız değişkenin etkilerini araştırır, Özel durumlar için kullanılır ve genellikle spesifik bir durumu açıklamaya yöneliktir, Kompleks Hipotez, Birden çok olayı veya durumyu içerir ve birden çok bağımsız değişkenin etkilerini araştırır, Geniş kapsamlı araştırmalar için tercih edilir ve birden çok faktörün etkisi incelenir, Araştırmacının Hipotezi, Araştırmacının, araştırmasının sonucunda ulaşmayı beklediği sonuca dair öngörüleri veya tahminleri, Araştırmacının kendi bilgi, beklenti ve gözlemlerine dayanır, İstatistiksel Hipotez, Bir araştırma önermesinin gerçek dünya verileri ile test edildiği bir önerme, Genellikle nicel (sayısal) araştırmalar için kullanılır ve verilerle desteklenir veya çürütülür, Kuramsal Hipotez, Bir olayın veya durumun, belirli bir teori veya kavram çerçevesinde açıklanmaya çalışıldığı bir önerme, Bilimsel teorilerin genel ilkelerine dayanır ve genellikle genellemeler yapmayı amaçlar, Null Hipotez, Araştırma hipotezinin tersini ifade eden ve genellikle hiçbir etki ya da fark olmadığını belirten bir önerme, İstatistiksel testlerde genellikle çürütülmeye çalışılır, Alternatif Hipotez, Null hipotezinin çürütülmesi durumunda, kabul edilen yeni önerme, İstatistiksel testlerin sonuçlarına dayalıdır, Tek Yönlü Hipotez, Değişkenler arasındaki ilişkinin yönünü önceden belirleyen bir hipotez türüdür, Optional, İki Yönlü Hipotez, Değişkenler arasındaki ilişkinin yönü hakkında hiçbir önceden belirlenmiş fikir olmadığında kullanılan bir hipotez türüdür, Optional, Açıklayıcı Hipotez, Yeni olguları keşfetmek ve anlamak için oluşturulan bir hipotez türüdür, Optional
hipotez hipotez nedir hipotez kurma hipotez testi hipotez özellikleri bilimsel araştırma
Resimdeki adam şeffaf camlı bir çift dikdörtgen gözlük takıyor. Kısa, koyu renk saçları ve sakalı var. Başını hafifçe sağa eğmiş ve yana doğru bakıyor. Yakalı siyah bir gömlek giymiş, beyaz ve gri desenli bir kravat takmış. Elleri ceplerinde. Yüz ifadesi ciddi ve odaklanmış. Güçlü bir çene çizgisi ve belirgin kaşları vardır. Gözlükleri keskin ve profesyonel bir görünüm veriyor.
Cem Taşdöğen
Blog Yazarı

Ankara Üniversitesi İletişim Fakültesi Radyo, Televizyon ve Sinema bölümünden mezun oldum. Eğitimime devam ederken, bir televizyon kanalında canlı yayın kameramanı olarak görev yaptım. Çeşitli kısa film projelerinde farklı görevlerde bulundum. Enstitü’den aldığım online içerik editörlüğü eğitiminden sonra yazarlık yapmaya başladım.

Benzer Yazılar
Doğru ve faydalı bilgiler sağlama konusunda kararlı olan uzman ekibimizle blogumuzu her zaman yeni makaleler ve videolarla güncelliyoruz. Güvenilir tavsiyeler ve bilgilendirici içerikler arıyorsanız, blog sayfamıza mutlaka göz atın.